नदीको आधारमा नेपालको विभाजन
(क) कोशी क्षेत्र
- पूर्वमा कञ्चनजङ्घा हिमालदेखि पश्चिममा लाङटाङ हिमाल (गोसायँथान) सम्मको भू–भागलाई कोशी नदी प्रणाली क्षेत्र भनिन्छ । यो हिमाली पूर्वगामी नदी प्रणाली हो ।
- तमोर, अरुण, लिखु, दूधकोशी, तामाकोशी, सुनकोशी र इन्द्रावती नदीहरू मिलेर सप्तकोशी नदी बनेको हो । सप्तकोशी नेपालकै सबैभन्दा ठूलो नदी हो । यसको कुल लम्बाइ ७२० कि.मि. मध्ये २०० कि.मि. नेपालभित्र पर्छ ।
- औसत जलप्रवाह क्षमता १,५०० घनमिटर/सेकेन्ड रहेको यो नदीबाट २२,००० मेगावाट विद्युत् निकाल्न सकिने अनुमान गरिएको छ । कोशी नदी प्रणालीको प्रभाव क्षेत्र करिब ६० हजार वर्ग कि.मि. (नेपालमा मात्रै ३१,६०० वर्ग कि.मि.) रहेको छ । सप्तकोशीका सहायक नदीमध्ये अरुण सबैभन्दा ठूलो र लिखु सबैभन्दा सानो हो ।
(ख) गण्डकी क्षेत्र
- पूर्वमा लाङटाङ हिमालदेखि पश्चिममा धवलागिरि हिमालसम्मको भू–भागलाई गण्डकी नदी प्रणाली क्षेत्र भनिन्छ ।
- गण्डकीका सात प्रमुख सहायक नदीहरू: त्रिशूली, बुढीगण्डकी, दरौँदी, मादी, मस्र्याङ्दी, सेती र कालीगण्डकी हुन् । चितवन जिल्लामा देवघाटभन्दा तल पुग्दा गण्डकीलाई नारायणी भनिन्छ ।
- यस नदीको कुल लम्बाइ करिब ३३८ कि.मि. छ । प्रवाह क्षेत्रफल ३३,००० वर्ग कि.मि. भन्दा बढी छ र विद्युत् उत्पादन क्षमता करिब २१,००० मेगावाट मानिन्छ । सहायक नदीहरूमध्ये कालीगण्डकी सबैभन्दा ठूलो र दरौँदी सबैभन्दा सानो हो ।
- गहिरो खण्ड भएका कारण गण्डकीलाई नेपालको सबैभन्दा गहिरो नदी पनि मानिन्छ । यसले औसतमा प्रतिसेकेन्ड १,७१३ घनमिटर पानी बगाउँछ ।
(ग) कर्णाली क्षेत्र
- पूर्वमा धवलागिरि हिमालदेखि पश्चिममा व्यास हिमालसम्मको भू–भागलाई कर्णाली नदी प्रणाली क्षेत्र भनिन्छ ।
- कर्णालीका प्रमुख सात सहायक नदीहरू: हुम्ला कर्णाली, मुगु कर्णाली, ठूली भेरी, सानी भेरी, तिला, बुढीगङ्गा र सेती हुन् । कर्णालीलाई नेपालको सबैभन्दा लामो नदी पनि मानिन्छ ।
- भारतमा प्रवेश गरेपछि यसलाई घाघरा वा सरयू नदी भनिन्छ । कुल प्रवाह क्षेत्रफल करिब ४२,००० वर्ग कि.मि. छ । नेपालभित्र मात्र यसको लम्बाइ करिब ५०७ कि.मि. छ ।
- यसको विद्युत् उत्पादन क्षमता करिब ३२,००० मेगावाट छ भने औसत जलप्रवाह क्षमता प्रतिसेकेन्ड १,३१६ घनमिटर छ ।
