ब्रह्माण्डको उत्पत्ति सम्बन्धी प्रमुख सिद्धान्तहरू

Ajnabee Khadka

February 20, 2026

413

सिद्धान्तको नाम

प्रतिपादक र राष्ट्र

मिति

मुख्य धारणा

महाविस्फोट सिद्धान्त (Big Bang Theory)

जर्ज लेमैत्रे (बेल्जियम)

सन् १९२७

आजभन्दा करिब १३.८ अर्ब वर्ष पहिले एउटा अत्यन्तै सानो, तातो र अनन्त घनत्व भएको बिन्दुबाट ब्रह्माण्डको विस्तार सुरु भयो, जसलाई महाविस्फोट (Big Bang) भनिन्छ। यही प्रक्रियाबाट समय, अन्तरिक्ष र पदार्थको जन्म भयो र फैलिने क्रममा ब्रह्माण्ड चिसो हुँदै जाँदा ग्याँसका बादलहरूबाट तारा, ग्रह र ग्यालेक्सीहरू बने। एडविन हबलले प्रमाणित गरेझैँ ब्रह्माण्ड स्थिर नभई आज पनि एउटा बेलुन फुलेझैँ निरन्तर फैलिरहेको छ।
ब्रह्माण्डको उत्पत्ति र विकासको व्याख्या गर्ने सबैभन्दा प्रचलित र वैज्ञानिक रूपमा स्वीकृत सिद्धान्त हो।

स्थिर अवस्था सिद्धान्त (Steady State Theory)

फ्रेड हायल (बेलायत), थोमस गोल्ड र हर्मन बोन्डी (अस्ट्रिया)

सन् १९४८

यो सिद्धान्त अनुसार ब्रह्माण्डको न त कुनै सुरुवात छ, न त कुनै अन्त्य; यो सधैं एकैनासको देखिन्छ। ब्रह्माण्ड फैलिरहेको भए पनि यसको घनत्व सन्तुलनमा राख्न खाली स्थानमा नयाँ पदार्थहरू निरन्तर स्वतः सिर्जना भइरहन्छन् भन्ने यसको मुख्य मान्यता छ। फ्रेड हायल, थोमस गोल्ड र हर्मन बोन्डीले प्रतिपादन गरेको यो सिद्धान्तले ब्रह्माण्डलाई भूत, वर्तमान र भविष्यमा सधैं अपरिवर्तनीय मान्दछ।

दोलन सिद्धान्त (Pulsating/Oscillating Theory)

एलन स्यान्डेज (अमेरिका)

सन् १९६० को दशक

यो सिद्धान्त अनुसार ब्रह्माण्डको विकास एक अनन्त चक्रमा चल्छ, जहाँ यो एक पटक फैलिन्छ र अर्को पटक खुम्चिन्छ। एलन स्यान्डेजले अघि सारेको यो मान्यता अनुसार, महाविस्फोट (Big Bang) बाट फैलिएको ब्रह्माण्ड एक निश्चित समयपछि गुरुत्वाकर्षणका कारण पुनः खुम्चिन सुरु गर्छ र एउटै बिन्दुमा ठोकिएर अन्त्य (Big Crunch) हुन्छ। यो प्रक्रिया फेरि अर्को विस्फोटबाट सुरु भई निरन्तर दोहोरिरहने हुनाले यसलाई ब्रह्माण्डको फैलावट र संकुचनको 'धड्कन' जस्तो मानिन्छ।

निहारिका परिकल्पना (Nebular Hypothesis)

इमानुएल कान्ट (जर्मनी) र पियरे साइमन लाप्लास (फ्रान्स)

सन् १७५५ / १७९६

यो परिकल्पना अनुसार सौर्यमण्डल र ब्रह्माण्डका पिण्डहरूको निर्माण अन्तरिक्षमा रहेको ग्याँस र धुलोको एउटा विशाल घुमिरहेको तातो बादलबाट भएको हो, जसलाई 'निहारिका' (Nebula) भनिन्छ। गुरुत्वाकर्षणका कारण यो बादल खुम्चिँदै जाँदा यसको केन्द्रमा सूर्यको निर्माण भयो भने वरपर उछिट्टिएका पदार्थहरू चिसिएर ग्रह, उपग्रह र अन्य पिण्डहरू बने।
सन् १७५५ मा इमानुएल कान्टले सुरु गरेको र पछि सन् १७९६ मा लाप्लासले परिमार्जन गरेको यो सिद्धान्तले सौर्यमण्डलको संरचनालाई बुझाउने सबैभन्दा पुरानो र महत्वपूर्ण आधार मानिन्छ।

मुद्रास्फीति सिद्धान्त (Inflationary Theory)

एलन गुथ (अमेरिका)

सन् १९८०

यो सिद्धान्तले महाविस्फोट (Big Bang) को लगत्तै पछिको समयलाई व्याख्या गर्छ, जतिबेला ब्रह्माण्ड एक सेकेन्डको पनि अति सानो हिस्सामा परमाणुभन्दा सानो आकारबाट अचानक एउटा विशाल ग्यालेक्सीभन्दा पनि ठूलो आकारमा फैलिएको थियो।
सन् १९८० मा एलन गुथले प्रतिपादन गरेको यो सिद्धान्त अनुसार, यो तीव्र "मुद्रास्फीति" वा फैलावटले गर्दा नै ब्रह्माण्डको स्वरूप सबैतिर समान र समतल देखिन सम्भव भएको हो।
यसले बिग ब्याङ सिद्धान्तमा रहेका कतिपय अस्पष्टताहरूलाई सुल्झाउँदै ब्रह्माण्डको संरचनाको जग कसरी बस्यो भन्ने कुरा प्रष्ट पार्छ।

Others

नेपालको योजनावद्ध विकासको इतिहासमा चौथो पञ्चवर्षीय योजना

May 26, 2026
86

ब्रह्माण्डको उत्पत्ति सम्बन्धी प्रमुख सिद्धान्तहरू

ब्रह्माण्डको उत्पत्ति सम्बन्धी प्रमुख सिद्धान्तहरू

Categories

Latest Blogs

राणाकालीन शैक्षिक इतिहासको विस्तृत कालक्रमिक तालिका

नेपालको योजनावद्ध विकासको इतिहासमा चौथो पञ्चवर्षीय योजना

संयुक्त राष्ट्र संघको स्थापनाको ऐतिहासिक विकासक्रम

नेपाली साहित्य, कला र सङ्गीत क्षेत्रका स्रष्टाहरूका उपाधि

के हो प्रहरी ऐन, २०१२? (प्रहरी लोकसेवा blog #3)

सिद्धान्तको नाम	प्रतिपादक र राष्ट्र	मिति	मुख्य धारणा
महाविस्फोट सिद्धान्त (Big Bang Theory)	जर्ज लेमैत्रे (बेल्जियम)	सन् १९२७	आजभन्दा करिब १३.८ अर्ब वर्ष पहिले एउटा अत्यन्तै सानो, तातो र अनन्त घनत्व भएको बिन्दुबाट ब्रह्माण्डको विस्तार सुरु भयो, जसलाई महाविस्फोट (Big Bang) भनिन्छ। यही प्रक्रियाबाट समय, अन्तरिक्ष र पदार्थको जन्म भयो र फैलिने क्रममा ब्रह्माण्ड चिसो हुँदै जाँदा ग्याँसका बादलहरूबाट तारा, ग्रह र ग्यालेक्सीहरू बने। एडविन हबलले प्रमाणित गरेझैँ ब्रह्माण्ड स्थिर नभई आज पनि एउटा बेलुन फुलेझैँ निरन्तर फैलिरहेको छ। ब्रह्माण्डको उत्पत्ति र विकासको व्याख्या गर्ने सबैभन्दा प्रचलित र वैज्ञानिक रूपमा स्वीकृत सिद्धान्त हो।
स्थिर अवस्था सिद्धान्त (Steady State Theory)	फ्रेड हायल (बेलायत), थोमस गोल्ड र हर्मन बोन्डी (अस्ट्रिया)	सन् १९४८	यो सिद्धान्त अनुसार ब्रह्माण्डको न त कुनै सुरुवात छ, न त कुनै अन्त्य; यो सधैं एकैनासको देखिन्छ। ब्रह्माण्ड फैलिरहेको भए पनि यसको घनत्व सन्तुलनमा राख्न खाली स्थानमा नयाँ पदार्थहरू निरन्तर स्वतः सिर्जना भइरहन्छन् भन्ने यसको मुख्य मान्यता छ। फ्रेड हायल, थोमस गोल्ड र हर्मन बोन्डीले प्रतिपादन गरेको यो सिद्धान्तले ब्रह्माण्डलाई भूत, वर्तमान र भविष्यमा सधैं अपरिवर्तनीय मान्दछ।
दोलन सिद्धान्त (Pulsating/Oscillating Theory)	एलन स्यान्डेज (अमेरिका)	सन् १९६० को दशक	यो सिद्धान्त अनुसार ब्रह्माण्डको विकास एक अनन्त चक्रमा चल्छ, जहाँ यो एक पटक फैलिन्छ र अर्को पटक खुम्चिन्छ। एलन स्यान्डेजले अघि सारेको यो मान्यता अनुसार, महाविस्फोट (Big Bang) बाट फैलिएको ब्रह्माण्ड एक निश्चित समयपछि गुरुत्वाकर्षणका कारण पुनः खुम्चिन सुरु गर्छ र एउटै बिन्दुमा ठोकिएर अन्त्य (Big Crunch) हुन्छ। यो प्रक्रिया फेरि अर्को विस्फोटबाट सुरु भई निरन्तर दोहोरिरहने हुनाले यसलाई ब्रह्माण्डको फैलावट र संकुचनको 'धड्कन' जस्तो मानिन्छ।
निहारिका परिकल्पना (Nebular Hypothesis)	इमानुएल कान्ट (जर्मनी) र पियरे साइमन लाप्लास (फ्रान्स)	सन् १७५५ / १७९६	यो परिकल्पना अनुसार सौर्यमण्डल र ब्रह्माण्डका पिण्डहरूको निर्माण अन्तरिक्षमा रहेको ग्याँस र धुलोको एउटा विशाल घुमिरहेको तातो बादलबाट भएको हो, जसलाई 'निहारिका' (Nebula) भनिन्छ। गुरुत्वाकर्षणका कारण यो बादल खुम्चिँदै जाँदा यसको केन्द्रमा सूर्यको निर्माण भयो भने वरपर उछिट्टिएका पदार्थहरू चिसिएर ग्रह, उपग्रह र अन्य पिण्डहरू बने। सन् १७५५ मा इमानुएल कान्टले सुरु गरेको र पछि सन् १७९६ मा लाप्लासले परिमार्जन गरेको यो सिद्धान्तले सौर्यमण्डलको संरचनालाई बुझाउने सबैभन्दा पुरानो र महत्वपूर्ण आधार मानिन्छ।
मुद्रास्फीति सिद्धान्त (Inflationary Theory)	एलन गुथ (अमेरिका)	सन् १९८०	यो सिद्धान्तले महाविस्फोट (Big Bang) को लगत्तै पछिको समयलाई व्याख्या गर्छ, जतिबेला ब्रह्माण्ड एक सेकेन्डको पनि अति सानो हिस्सामा परमाणुभन्दा सानो आकारबाट अचानक एउटा विशाल ग्यालेक्सीभन्दा पनि ठूलो आकारमा फैलिएको थियो। सन् १९८० मा एलन गुथले प्रतिपादन गरेको यो सिद्धान्त अनुसार, यो तीव्र "मुद्रास्फीति" वा फैलावटले गर्दा नै ब्रह्माण्डको स्वरूप सबैतिर समान र समतल देखिन सम्भव भएको हो। यसले बिग ब्याङ सिद्धान्तमा रहेका कतिपय अस्पष्टताहरूलाई सुल्झाउँदै ब्रह्माण्डको संरचनाको जग कसरी बस्यो भन्ने कुरा प्रष्ट पार्छ।