किराँतको समृद्ध इतिहास – समयको माध्यमबाट एक संक्षिप्त यात्रा:

यहाँ १० बिन्दुहरूमा नेपालको किराँत वंशको इतिहासको संक्षिप्त सिंहावलोकन छ:

1. उत्पत्ति: किराँत वंश एक प्राचीन शासक परिवार हो जुन वर्तमान नेपालका केही भागहरू सहित हिमालय क्षेत्रमा अवस्थित रहेको मानिन्छ। किराँतहरूलाई यस क्षेत्रका प्रारम्भिक ऐतिहासिक शासकहरूमध्ये एक मानिन्छ। किराँत राजवंश, नेपालको पहिलो शासक परिवारहरू मध्ये जो ईसापूर्व ७ औं शताब्दीमा देखा परेका थियो। पुरातन कथा र लोककथाहरूले यलम्बरलाई पहिलो किराँत शासकको रूपमा तिनीहरूको शासनकालको उत्पत्तिको प्रतीकको रूपमा चित्रण गर्दछ।
2. प्रारम्भिक काल: किराँत वंशको शासन ईसापूर्व ७ औं शताब्दी तिर सुरु भएको मानिन्छ। उनीहरूले अहिले नेपालको पूर्वी भागमा धेरै साना राज्यहरू स्थापना गरे।किराँत राज्यको आधारशिला बनाउन यलम्बरको शासनलाई मान्यता दिइन्छ।
3. किराँत राजाहरू: किराँत शासकहरूलाई “यक्ष” वा “यक्श्य” राजाहरू भनेर चिनिन्थ्यो। तिनीहरूले एक शत्रुतावादी धर्म अभ्यास गर्दथ्ये र विभिन्न प्राकृतिक तत्वहरूको पूजा गर्दथ्ये।नेपालका किराती राजाहरूको नाम र क्रम सम्बन्धी ऐतिहासिक अभिलेखहरू त्यस अवधिको विस्तृत लिखित दस्तावेजको अभावका कारण पूर्ण रूपमा स्पष्ट छैनन्। यद्यपि, विभिन्न स्रोत र मौखिक परम्पराको आधारमा, यहाँ दस किराती राजाहरूको सूची छ जसलाई नेपालको इतिहासमा प्रायः उल्लेख गरिएको छ:
   • यलम्बर (यलाम्बर पनि भनिन्छ): यलम्बरलाई प्रारम्भिक किराती राजाहरू मध्ये एक मानिन्छ र कहिलेकाहीँ राजवंशको पहिलो शासकको रूपमा मानिन्छ। उहाँलाई नेपाली लोककथामा प्रायः उल्लेख गरिएको छ र किराती शासनको स्थापनासँग सम्बन्धित छ।
   • पारुहाङ (पर्वतेश्वर भनेर पनि चिनिन्छ): पारुहाङ अर्को किराँत राजा हो जसले यलम्बर पछि शासन गरेको भनिन्छ। उनको शासन प्रायः यस क्षेत्रमा बौद्ध धर्मको प्रसारसँग जोडिएको छ।
   • स्कन्दश्री (स्कन्दश्री वा स्कन्ददेवको हिज्जे पनि): स्कन्दश्रीलाई किराँत शासनलाई थप सुदृढ पार्ने र राजवंशको विस्तारलाई निरन्तरता दिने श्रेय दिइएको छ।
   • गस्ती (गस्ती हाङ्ग पनि भनिन्छ): गस्तीले स्कन्दश्रीको उत्तराधिकारी भएर किराँती वंशलाई निरन्तरता दिएको मानिन्छ।
   • जितेदस्ती (हिज्जे जितेदस्त्री): जितेदस्तिलाई विभिन्न स्रोतहरूमा उल्लेख गरिएको छ, र उनको शासनकाल किराँत शासनको अवधि मानिन्छ।
   • विनयधर (विनयधर सेन पनि भनिन्छ): विनयधर किराँती राजाहरू मध्ये एक हुन् जसको शासनकालले वंशको ऐतिहासिक महत्वमा योगदान पुर्‍यायो।
   • नरेन्द्र देव: नरेन्द्र देवले बौद्ध धर्मको प्रसार सहित सांस्कृतिक र धार्मिक विकासको समयमा शासन गरेको मानिन्छ।
   • बलाम्बा: बलम्बाको शासन यस क्षेत्रमा किराँत प्रभाव र शासनसँग सम्बन्धित छ।
   • यशोवर्मा (यशोबर्मा सेन पनि हिज्जे): यशोवर्माको शासनलाई किराँत इतिहासमा प्रायः महत्त्वपूर्ण चरणको रूपमा उद्धृत गरिएको छ।
   • पृथ्वी पाल: पृथ्वी पाललाई कहिलेकाहीँ पछिका किराँत राजाहरू मध्ये एकको रूपमा उल्लेख गरिएको छ जसले राजवंशको शासन जारी राखे।
4. समाज र अर्थतन्त्र: किराँत समाज कृषि प्रधान थियो, खेतीपाती मुख्य पेशा थियो। तिनीहरू व्यापारमा संलग्न थिए र छिमेकी क्षेत्रहरूसँग अन्तरक्रिया गर्थे। किराँत वंशका पछिल्ला राजाहरूले कृषि पद्धतिको प्रारम्भ गरे, व्यापार सम्बन्धलाई अनुकूलित गरे र सहकारी र समृद्ध समुदायको खेती गरे।
5. सांस्कृतिक प्रभाव: किराँत हरूको तिब्बती र भारतीय सभ्यताहरूसँग सांस्कृतिक अन्तरक्रिया भएको मानिन्छ। यो प्रभाव उनीहरूको भाषा, कला र धार्मिक अभ्यासहरूमा देख्न सकिन्छ। किराँत शासकहरूले नेपालको धार्मिक र सांस्कृतिक परम्परामा गहिरो प्रभाव पारेको थियो।
6. धर्म: किराँतहरूले एक प्रकारको एनिमिज्म (Animism) अभ्यास गर्थे, जहाँ उनीहरूले रूख, नदी र पहाडहरू जस्ता आत्माहरू र प्राकृतिक तत्वहरूको पूजा गर्थे। तिनीहरूको छुट्टै धार्मिक विश्वासहरू पुर्खाहरूको आत्मा र प्रकृतिका देवताहरूलाई सम्मान गर्ने वरिपरि केन्द्रित थिए जुन तिनीहरूको शासनको अभिन्न अंग थियो, अन्तत; किरात समुदाय र तिनीहरूको प्राकृतिक वातावरण बीचको गहिरो सम्बन्धलाई बढावा दिन्छ।
7. बौद्ध धर्मको आगमन : किराँत कालमा प्राचिन नेपालको विभिन्न क्षेत्रमा बौद्ध धर्मको प्रसार हुन थाल्यो । कतिपय किराँत राजाहरूले बुद्ध धर्म ग्रहण गरेर यसको विकासमा योगदान पुर्‍याएको विश्वास गरिन्छ।
8. पतन र प्रतिस्थापन: किराँत वंशको प्रभाव लिच्छवी वंश लगायत अन्य शक्तिशाली वंशहरुको उदय संगै घट्न थाल्यो जसले अन्ततः काठमाण्डौ उपत्यकामा किराँतहरुको प्रतिस्थापन गर्यो।
9. विरासत: आफ्नो राजनीतिक शक्तिको पतनको बाबजुद पनि किराँतहरूको प्रभाव नेपालको संस्कृति र लोकगीतमा कायम छ। किराँतहरूसँग सम्बन्धित धेरै चाडपर्व, परम्परा र विश्वासहरू अझै पनि नेपालमा विभिन्न जातजातिहरूले मनाउने गर्छन्।
10. ऐतिहासिक अभिलेख: व्यापक लिखित अभिलेखको अभावका कारण किराँत वंशको धेरैजसो इतिहास मौखिक परम्परा र पुरातात्विक खोजहरूमा आधारित छ। विशिष्‍टहरू बहस भईरहँदा, नेपालको प्रारम्भिक इतिहासमा तिनीहरूको प्रभावलाई स्वीकार र सम्मान गरिन्छ।

किराँत युगको ऐतिहासिक दस्तावेजको अभावले नेपालको संस्कृति र समाजमा उनीहरूको निर्विवाद प्रभावलाई अस्वीकार गर्दैन। तिनीहरूले क्रमिक शासक घरहरूको आधारशिला राखे र कला, वास्तुकला, भाषा र चलनहरूमा महत्त्वपूर्ण योगदान दिए। आजको किराँत समुदायले चाडपर्व, समारोह र कार्यक्रमहरू मार्फत आफ्नो सांस्कृतिक विरासतलाई संरक्षण गर्दै आफ्नो पुर्खाको विगतमा गहिरो गर्वको भावना राख्छ। किराँत वंशका रोमाञ्चकारी इतिहासले नेपालको बहुआयामिक सांस्कृतिक बनावटको अझ राम्रो बुझाइ दिन्छ। वीरता, संकल्प, र पुरातन राजवंशहरूबाट पाइने सांस्कृतिक ऐश्वर्यका पाठहरूले हाम्रो समकालीन पहिचानमा उनीहरूको प्रभावको मार्मिक अनुस्मारकको रूपमा सेवा गर्दछ। किराँत वंशको चिरस्थायी सम्पदाले नेपालको सांस्कृतिक टेपेस्ट्रीलाई आकार दिनको लागि अभिन्न अंगको प्रतिनिधित्व गर्दछ।