“गोर्खामा शाह शासनको सुरुवात।” द्रव्य शाहको संक्षिप्त जीवन
द्रव्य शाह गोरखा राज्यका संस्थापक शाह राजा थिए जसले सन् १५५८ मा खड्का राजालाई पराजित गरी गोरखामा शाह वंशको स्थापना गरेका थिए।
उनी यसोविक्रम शाहका कान्छा छोरा र नरहरि शाहका भाइ थिए।
उनले गोरखा राज्यमा ११ वर्षसम्म शासन गरे जबसम्म उनको मृत्यु पछि उनका छोरा, पूर्ण शाह गोरखाका राजा भए। उनको तुलना राम शाह र पृथ्वीनारायण शाहसँग गरिन्छ ।
द्रव्य शाहले भगवान नाथको मूर्तिको स्थानमाथि ढुङ्गाको छानासहितको भवन बनाएर बस्तीलाई गोरखा भनिन र त्यहाँ गोरखनाथको मूर्ति राखे ।
बुबाको सहमतिपछि उनले स्वतन्त्र गोरखा राज्य बनाउने उद्देश्यले चेपे खोलाको मुखमा लिलिगकोट नामको राज्य पनि स्थापना गरे ।
उनले भारदारहरूलाई भेला गरे र सोही लिगलिकोट राज्यमा मन्त्रीको रूपमा ताज लगाए।
एक वैकल्पिक खाताले लिगलिगकोटमा घले मगर राजाहरूले शासन गरेको उल्लेख गरेको छ। घले राजाहरू प्रत्येक वर्ष दौडमा भाग लिन्थे। द्रव्य शाहले विजयादशमीमा आयोजना गरेको वार्षिक दौडमा सहभागी भएर लिगलिगकोटको राजा बनेका थिए ।
गोरखाका खड्का राजा जातिको आधारमा खस थिए र गोरखाका ब्राह्मणहरूले मन पारौंदैन थिए। उनीहरुले खड्का राजालाई सत्ताच्युत गर्ने षड्यन्त्र गरिरहेका थिए । तिनीहरू चाहन्थे कि शुद्ध रगत भएको राजपुत राजकुमार गोरखाको राजा बनोस्।
सन् १५५८ मा राजा द्रव्य शाहले दोस्रो पटक गोरखामा आक्रमण गरे नारायण दास अर्याल र गणेश पाण्डे जस्ता उनका समर्थकहरूले उनलाई गोरखाको तल्लोकोटमा लुकाएर लगे भने राजा मथिलोकोटमा थिए । राती द्रव्य शाहले गोरखाका खड्का राजा मानसी खड्कालाई आक्रमण गरी सफलतापूर्वक मारे। सेप्टेम्बर १५५८ मा द्रव्य शाहलाई गोरखाको राजाको रूपमा औपचारिक रूपमा राज्याभिषेक गरिएको थियो।
द्रव्य शाह नेपालको राजा बनेपछिको सबैभन्दा महत्वपूर्ण कार्य गोरखाको छ वटा प्रभावशाली घर “छ थर घर”को स्थापना थियो।
गोरखामा आफ्नो अख्तियार स्थापना गरेपछि राजा द्रव्य शाहले छ परिवारसहितको शाही परिषद् गठन गरे। राजपरिवारका नारायणदास अर्यालले “शाही सल्लाहकार”, सर्वेश्वर खनालले शाही “पुजारी”, गणेश पाण्डेले “मुख्यमन्त्री वा काजी”, केशव बोहराले “भूमि प्रशासक विभाग”, भगीरथ पन्तले “प्रधानसेनापति” र गंगाराम राणाले “प्रधानसेनापति”को जिम्मेवारी सम्हालेका थिए । यी छ परिवारहरू गोरखामा उच्च सम्मानित र प्रभावशाली थिए, र तिनीहरूका सन्तानहरूले राज्यको शासन र प्रशासनमा महत्त्वपूर्ण भूमिका खेलेका थिए।
गोरखाका राजा भएपछि द्रव्य शाहले लमजुङका राजा नरहरि शाहबाट आफ्नो जेठो दाजुबाट एउटा रोचक पत्र प्राप्त गरे । पत्रमा यस्तो लेखिएको छ: “म जेठो छोरा भएकोले, सिंहासनको उत्तराधिकारी भएर। तिमी मेरो अधिकारी हौ र तिमीले जितेको भूमि तिम्रो होइन, राजा (मेरो); त्यसैले तिमीले आफ्नो कब्जा गरेको भूमि मलाई सुम्पिनुपर्छ।”
नरहरि शाहले आफ्नो भाइलाई सहयोग गर्न एक जना पनि सिपाही नपठाएको र द्रव्य शाहको तरवारको शक्ति र समर्पणका कारणले नै यो उपलब्धि भएको तर्क पनि उनले खण्डन गरे ।
द्रव्य शाह र नरहरि शाहबीच भएको झगडालाई उनकी आमा बसन्तदेवीले हस्तक्षेप गरिन् । उनले दुबैलाई चेपे नदीमा बोलाए जहाँ उनले मातृत्वको चिन्हको रूपमा आफ्नो स्तन धुइन् र दुबैलाई भाइचारा कायम राख्न अनुरोध गरिन्। यो माघे संक्रान्तिको दिन भएको थियो जहाँ आज पनि चेपे नदीमा मेला लाग्छ।
आमाको मृत्युपछि दुई दाजुभाइ एकअर्काको शत्रु बने । गोरखा राज्यलाई बलियो बनाउन द्रव्य शाहले गोरखाका अग्ला पहाडमा किल्ला बनाएर सुरक्षाको प्रबन्ध गरेका थिए । साथै, नरहरि शाहले द्रव्य शाहलाई मारेर गोरखाको राजा बन्ने योजनाको रूपमा आफ्नी आमाको अन्तिम संस्कार गर्न भाइलाई बोलाए। उनी आफ्नो ज्यान बचाउन सफल भए र फर्किए ।
द्रव्य शाहले सन् १५५८ देखि १५६९ सम्म ११ वर्षसम्म गोरखा राज्यमा शासन गरेपछि पूर्ण शाह नेपालका राजा भए ।
द्रव्य शाहले स्वतन्त्र गोरखा राज्यको स्थापनामा महत्वपूर्ण भूमिका खेलेका थिए, जसले अन्ततः नेपाललाई एकीकरण गर्न निम्त्यायो। भाइले गोर्खा राज्य लमजुङको हुनुपर्छ भनी दाबी गरे पनि गोरखा राज्यको स्थापनासँगै नेपालको भविष्य जोडिएको उनको भनाइ थियो ।
उनले गोर्खाली राष्ट्रवादको बारेमा उदार दृष्टिकोण पनि प्रदान गरे जसले गोर्खा राज्यको विशाल विकासको लागि मार्ग प्रशस्त गर्यो।
एक शक्तिशाली राज्यको रूपमा गोरखाको जन्म र त्यसपछिको नेपालको एकीकरणमा उनको भूमिकालाई नेपालको आधुनिक इतिहासमा मान्यता र सम्मान गरिनुपर्छ।
