विश्वका भूगोल सम्बन्धि

ध्रुव (Polar)

• पृथ्वीको उत्तरी र दक्षिणी अन्तिम बिन्दु हो, ध्रुव।
• पृथ्वीको प्रुवीय भाग केहि थेप्चिएको र बिचको भाग केहि फुकेको छ ।
• ध्रुवका दुई प्रकार: दक्षिणी र उत्तरी
• Arctic and Antarctic क्षेत्रको सबैभन्दा अग्लो भू-भागलाई Polar Vertex भनिन्छ ।
• उत्तरी ध्रुव पत्ता लगाउने : रोबर्ट पेरी, अमेरिका (सन्‌ १९०९)
• दक्षिणी ध्रुव पत्ता लगाउने : रोअल्ड, एमण्डसेन, नर्वे (सन्‌ १९११)
• दक्षिणी ध्रुवमा पुग्ने पहिलो नेपाली : भुवन सिंह विश्वकर्मा

अक्षांश (Latitude)

• पृथ्वीको पूर्व-पश्चिम हुनेगरी खिचिएको काल्पनिक रेखा
• १८१ वटा हुने/पूर्ण बृत्ताकारमा
• सबैभन्दा लामो अक्षांश रेखाः भुमध्ये रेखा (0⁰ अक्षांश रेखा)
• भुमध्य रेखा : पृथ्वीलाई २ भागमा बराबर गर्नेगरी पृथ्वीको मध्येभागमा पूर्व-पश्चिम खिचिएको काल्पनिक रेखा ।
• भुमध्य रेखामा सूर्यको प्रकाश सिधा पर्छ ।
• सबैभन्दा बढी गर्मी हुने अक्षांश : 0⁰ अक्षांश
• अक्षांश रेखाहरू १/१ डिग्रीको फरकमा हुन्छन्‌।
• 1⁰ अक्षांशमा सरदर १११ कि.मि. दुरी फरक हुन्छ ।
• 23  ½ डिग्री उत्तरी अक्षांश : कर्कट रेखा
• 23 ½ डिग्री दक्षिणी अक्षांश : मकर रेखा
• 66 ½ डिग्री उत्तरी अक्षांश : सुमेरु वृत्त
• 66 ½ डिग्री दक्षिणी अक्षांश : कुमेरु वृत्त
• भुमध्यरेखीय न्यून चापपेटी (Doldrums) 5⁰ उत्तरी – 5⁰ दक्षिणी पर्दछ ।
• दुवै अक्षांशको 30⁰ – 35⁰ बीचको न्यून वायू चाप भएको क्षत्रेलाई घोडे अक्षांश (Horse Latitude) भनिने ।
• विश्चमान चित्रमा, सबैभन्दा बढी उचाईमा विवधता रहेको क्षेत्र : 20⁰ – 50⁰ उत्तरी अक्षांश
• अक्षांश रेखा मापनका इकाइ : डिग्री, मिनेट र सेकेन्डमा

प्रतिलोम : पृथ्वीको कुनै निश्चित स्थानबाट पृथ्वीको व्यासको सो ठाउँको विपरित स्थान

गर्जनेवाला चालिसा : 40⁰ – 60⁰ दक्षिणी अक्षांश रेखा

अर्धोष्ण उच्च चापपेटी : दुवै गोलार्धको 35⁰ – 25⁰ अक्षांशमा

मकर रेखामा पर्ने देशहरू (Tropic of Capricon) :

• अर्जेरन्टिना, अष्ट्रेलिया, बोत्सोवना, ब्राजिल, चिली, मडागास्कार, मोजाम्बिक, नामिबिया, पाराग्वे, दक्षिण अफ्रिका (AA BBC MMN PS अंग्रेजी वर्णमाला क्रमानुसार सम्झने)

कर्कट रेखामा पर्ने देशहरू (Tropic of Cancer) :

• अल्जेरिया, बङ्लादेश, बहमास, चिन, इजिप्ट, भारत, लिबिया, माली, म्यानमार, मोरोक्को, मौराटानिया, मेक्सिको, ओमान, साउदी अरव, ताइवान, युनाइटेड अरब इमिरेट्स
• २२ डिसेम्बरमा सूर्य मकररेखामा लम्बवत रूपमा परेपश्चात्‌ मकर सङ्क्रान्ति शुरु हुन्छ।

देशान्तर (Longitude)

• पृथ्वीको उत्तरी र दक्षिणी ध्रुव जोड्ने यस्ता रेखाहरू अर्धवृत्तकार हुन्छन्‌ ।
• प्रधान मध्यान्ह रेखा : बेलायतको ग्रीनबीचलाई आधार मानी उत्तरी ध्रुवदेखि दक्षिणी ध्रुवसम्म खिचिएको काल्पनिक रेखा (0⁰ देशान्तर)
• कुनैपनि ठाउँको स्थानीय समय पत्ता लगाउन देशान्तर रेखाको प्रयोग गरिन्छ ।
• पूर्वी देशान्तर : प्रधानमध्यान्ह रेखादेखी पूर्वतर्फ १८⁰ सम्मका देशान्तर रेखाहरू
• पक्षिमी देशान्तर : प्रधानमध्यान्ह रेखादेखी पक्षिमीतर्फ १८⁰ सम्मका देशान्तर रेखाहरू
• भुमध्यरेखामा १ देशान्तरदेखि अर्को देशान्तरको दुरी १११.३२ कि.मि. हुन्छ ।
• १० देशान्तरमा ४ मिनेटको समय फरक पर्छ।
• प्रत्येक देशान्तर रेखामा दिनको एकपटक मध्यान्ह हुने भएकाले यसलाई मध्यान्ह रेखा पनि भनिने ।

समय (Time)

• बिश्वलाई २४ वटा समय क्षेत्रमा विभाजन गरिएको छ ।
• सन्‌ १८८४ नोभेम्बर १ मा बेलायतको ग्रीनवीचको समयलाई आधार मानी अन्तर्राष्ट्रिय प्रमाणिक समय निर्धारण गरिएको
• ग्रीनवीच मिनटाइम भन्दा नेपालको समय ५ घण्टा ४५ मिनेट छिटो छ ।
• नेपालको प्रमाणिक समय गौरीशंकर हिमाललाई काटेर गएको ८६ डिग्री १५ मिनेट पूर्वी देशान्तरलाई आधार मानी वि.सं. २०४२ वैशाख १ मा निर्धारण गरिएको