प्राचीन काल (वि.सं. १८२५ अगाडि)

प्राचीन काल (वि.सं. १८२५ अगाडि)

प्राचीन कालको सार्वजनिक प्रशासन नेपालको एकीकरण हुनुअघि कै हो, त्यसैले यसले काठमाडौं उपत्यका, खस प्रदेश, कपिलवस्तु, डोय राज्य, मिथिला क्षेत्र, र थारू क्षेत्रको प्रशासनलाई समेट्छ। सरल रूपमा भन्नुपर्दा, यस कालको प्रशासन कस्तो थियो भन्ने विषय अझै खोज अनुसन्धानकै विषय बनेको छ।

यो कालको प्रशासन मुख्य रूपमा राजकेन्द्रित थियो। राजाहरूले धर्मग्रन्थलाई आधार मानी शासन गर्थे। उनीहरूले आफ्ना विश्वासपात्रहरूलाई युद्ध र राजस्व संकलनको जिम्मेवारी दिन्थे। त्यो समयमा पद र कार्यको स्पष्ट विभाजन थिएन, तर सैनिक शक्तिको विकासमा जोड दिइन्थ्यो।

समयको गतिसँगै प्राचीन नेपाल तीन भागमा विभाजित भएको पाइन्छ: काठमाडौं उपत्यका, तिरहुत क्षेत्र, र खस राज्य। यसलाई कहिलेकाहीँ "अन्धकार युग" पनि भनिन्छ।

लिच्छविकालमा राजा मन्त्रिपरिषद् गठन गरेर शासन गर्थे। मन्त्रिपरिषद्मा अमात्य र मन्त्रीहरू नियुक्त गरिन्थे। शासनमा सहयोग पुर्‍याउन सर्वदण्डनायक, दण्डनायक, महाप्रतिहार, र प्रतिहारजस्ता अधिकारीहरू नियुक्त गरिन्थे।

राज्यलाई विभिन्न प्रशासनिक तहहरूमा विभाजन गरिएको थियो—जस्तै ग्राम (गाउँ), तल (बजार), द्रंग (जिल्ला) आदि। यस्ता विकेन्द्रित प्रशासनिक एकाइहरूमा स्थानीय शासन पाँच जना सदस्यको समूह "पाञ्चाली" द्वारा सञ्चालन गरिन्थ्यो।

मल्लकालमा पनि राजा नै सर्वोच्च शासक थिए र पछि राजकुमारहरू हुन्थे। यद्यपि शासनमा सघाउन मन्त्री र सेनापति नियुक्त गरिन्थ्यो। आपसी प्रतिस्पर्धा र युद्धको तयारीका कारण मल्ल राजाहरू सेनामा धेरै खर्च गर्दथे।

समग्रमा प्राचीन नेपालमा राजतान्त्रिक शासन व्यवस्था थियो। राजा धर्मग्रन्थ, नीतिशास्त्र र पण्डितहरूको सल्लाहका आधारमा शासन गर्थे। यस कालको प्रशासनमा न्याय, सैनिक, र निजामती पदहरूको स्पष्ट विभाजन थिएन। कर्मचारीहरूको काम, कर्तव्य, नियुक्ति, सरुवा र बढुवाको निर्णय शासकको व्यक्तिगत इच्छामा निर्भर हुन्थ्यो।