प्राचीन काल (वि.सं. १८२५ अगाडि)

सार्वजनिक प्रशासनको प्राचीन काल एकीकरणपूर्वको समय मानिन्छ। यस अवधिमा काठमाडौं, खस प्रदेश, कपिलवस्तु, डोय राज्य, मिथिला प्रदेश र थारू क्षेत्रजस्ता स्थानहरूको प्रशासन समेटिन्छ । सरल रूपमा भन्नुपर्दा, यस कालको प्रशासन कस्तो थियो भन्ने कुरा अध्ययन र खोजको विषय बनेको छ। यद्यपि, उपलब्ध स्रोतहरूका आधारमा भन्न सकिन्छ कि यस समयको प्रशासन राजाकेन्द्रित थियो । राजा धर्मग्रन्थ र नीतिशास्त्रलाई शासनको आधार बनाउँथे। राजाका विश्वासपात्रहरूलाई युद्ध सञ्चालन र राजस्व संकलनको जिम्मेवारी दिइन्थ्यो । प्रशासनमा पद र कामको स्पष्ट विभाजन थिएन, तर सैन्य शक्तिको विकासमा विशेष जोड दिइन्थ्यो । समयको प्रवाहसँगै प्राचीन नेपाल तीन खण्डहरूमा—काठमाडौं, तिरहुत र खस राज्यमा—विभाजित भएको पाइन्छ, जसलाई इतिहासकारहरूले “अन्धकारको समय” पनि भनेका छन् ।

लिच्छविकालमा राजा शासन सञ्चालनका लागि मन्त्रिपरिषद् गठन गर्थे। परिषद्मा अमात्य र मन्त्रीहरू नियुक्त गरिन्थे। शासनमा सहयोग गर्न सर्वदण्डनायक, दण्डनायक, महाप्रतिहार, प्रतिहार आदि अधिकारीहरू नियुक्त गरिन्थे । राज्यलाई प्रशासनिक रूपमा द्रङ (व्यापार केन्द्र), ग्राम (गाउँ), र तल (बजार) जस्ता एकाइहरूमा विभाजन गरी विकेन्द्रित शासन व्यवस्था लागू गरिएको थियो। स्थानीय तहमा शासन “पाञ्चाली” (पाँच व्यक्तिको समूह) ले सञ्चालन गर्थ्यो ।

मल्लकालमा पनि राजा नै सर्वोच्च सत्ता (सर्वेसर्वा) मानिन्थे। राजापछि राजकुमार उत्तराधिकारी हुन्थे। शासन सञ्चालनमा सहयोग पुर्‍याउन मन्त्री र सेनापति नियुक्त गरिन्थे। आपसी प्रतिस्पर्धा र सत्ता विस्तारका कारण मल्ल राजाहरूले सेनामा ठूलो खर्च गर्ने गर्थे । यसरी, प्राचीन नेपालमा राजतन्त्रात्मक शासन प्रणाली प्रचलित थियो। राजाहरू धार्मिक ग्रन्थ, नीतिशास्त्र र धर्मज्ञहरूको सल्लाहका आधारमा शासन गर्थे।

सारांशमा, प्राचीनकालीन प्रशासनमा न्यायिक, सैनिक र निजामती क्षेत्रबीच स्पष्ट विभाजन थिएन। कर्मचारीको नियुक्ति, सरुवा, बढुवा र जिम्मेवारी सबैकुरा शासकको व्यक्तिगत विवेकमा आधारित रहेको पाइन्छ।