Ghoksewa

  • HOME (current)
  • ABOUT
  • FEATURES
  • REVIEWS
  • BLOG
  • DOWNLOAD
  • CONTACT
  • Install Now
Others

नेपालको संवैधानिक इतिहासमा नेपाल अधिराज्यको संविधान, २०१५

  • Ajnabee Khadka
  • March 18, 2026
  • 1020

नेपालको संवैधानिक इतिहासमा नेपाल अधिराज्यको संविधान, २०१५

Constitution of the Kingdom of Nepal, 2015 in the Constitutional History of Nepal
  • संसदीय प्रजातन्त्र र संवैधानिक राजतन्त्रको अवधारणामा आधारित भएर जारी गरिएको पहिलो पूर्ण संविधान,
  • घोषणा: राजा महेन्द्रबाट २०१५ साल फागुन १ गते जारी गरिएको,
  • संरचना: १० भाग, ७७ धारा र ३ अनुसूची
  • यो संविधानले पहिलो पटक संविधानको सर्वोच्चतालाई कानुनी रूपमा स्थापित गर्दै आफूलाई मुलुकको मूल कानून घोषणा गरेको,
  • यस संविधानले नेपालमा पहिलो पटक संवैधानिक राजतन्त्र र संसदीय प्रजातन्त्रको जग बसाल्ने प्रयास गरेको,

नेपाल अधिराज्यको संविधान, २०१५ का विस्तृत व्यवस्थाहरू र विशेषताहरू:

प्रमुख विषय व्यवस्थाको विवरण
मूल कानून (धारा १ (१))
  • "यो संविधान नेपालको मूल कानून हो र यसमा रहेका उपबन्धको अधीनमा रही यससँग बाझिने नेपाल कानून बाझिएको हदसम्म खारेज हुनेछ" 
नागरिकका मौलिक हकहरू (भाग ३)

यस संविधानले नागरिकका अधिकारहरूलाई व्यवस्थित रूपमा प्रस्तुत गरेको;

  • व्यक्तिगत स्वतन्त्रता: कानून बमोजिम बाहेक कसैको ज्यान वा व्यक्तिगत स्वतन्त्रता अपहरण नहुने, र दासत्व वा जबर्जस्ती श्रम (अनिवार्य सेवा बाहेक) निषेध गरिएको,
  • समानताको हक: कानूनको दृष्टिमा सबै समान हुने र धर्म, वर्ण, लिङ्ग वा जातका आधारमा भेदभाव नगरिने व्यवस्था,
  • राजनीतिक स्वतन्त्रता: वाक् तथा प्रकाशन स्वतन्त्रता, शान्तिपूर्ण भेला हुने, संघ–संस्था खोल्ने र नेपालभर आवतजावत गर्ने स्वतन्त्रता प्रदान गरिएको,
  • संवैधानिक उपचारको हक (भाग ३ को धारा ९): मौलिक हकको कार्यान्वयनका लागि नागरिकले सर्वोच्च अदालतमा बन्दी प्रत्यक्षीकरण, परमादेश, प्रतिषेध, अधिकारपृच्छा र उत्प्रेषण जस्ता रिट निवेदन दिन सक्ने स्पष्ट व्यवस्था,
कार्यपालिका (भाग ४)
  • कार्यकारिणी अधिकार: मुलुकको कार्यकारिणी अधिकार श्री ५ (राजा) मा निहित थियो, जसको प्रयोग राजा स्वयं वा मन्त्रिपरिषद्मार्फत हुने व्यवस्था,
  • मन्त्रिपरिषद्: राजालाई सहायता र सल्लाह दिन एक मन्त्रिपरिषद् रहने र त्यसको प्रमुख प्रधानमन्त्री हुने व्यवस्था,
  • उत्तरदायित्व: मन्त्रिपरिषद् प्रतिनिधि सभाप्रति सामूहिक रूपमा उत्तरदायी हुने संवैधानिक व्यवस्था गरिएको,
व्यवस्थापिका (भाग ५)
यस संविधानले दुई सदनात्मक संघीय व्यवस्थापिका (संसद्) को व्यवस्था गरेको;
  • महासभा (Senate): यसमा जम्मा ३६ सदस्य हुन्थे, जसमा १८ जना प्रतिनिधि सभाबाट निर्वाचित र १८ जना राजाबाट मनोनित हुन्थे,
  • प्रतिनिधि सभा (House of Representatives): यसमा जम्मा १०९ निर्वाचित सदस्य रहने व्यवस्था,
  • मताधिकार: २१ वर्ष पूरा भएका नागरिकलाई मतदानको अधिकार दिइएको,
राजपरिषद् (भाग ६)
  • राजालाई सल्लाह दिन र उत्तराधिकार सम्बन्धी निर्णय गर्न एक शक्तिशाली राजपरिषद्को व्यवस्था,
  • राजाको अनुपस्थिति वा १८ वर्षभन्दा कम उमेरको अवस्थामा यसले उपराज वा उपराज परिषद्को व्यवस्था गर्थ्यो,
न्यायपालिका र संवैधानिक निकायहरू
  • सर्वोच्च अदालत: न्यायपालिकाको सर्वोच्च अङ्गको रूपमा सर्वोच्च अदालतको व्यवस्था थियो, जसको प्रधान न्यायाधीश र अन्य न्यायाधीशहरूको नियुक्ति राजाको "स्वविवेक" बाट हुन्थ्यो,
  • लोक सेवा आयोग: सरकारी सेवामा कर्मचारी भर्नाका लागि स्वतन्त्र लोक सेवा आयोगको प्रावधान,
  • महालेखा परीक्षक: सरकारी आम्दानी र खर्चको हिसाब जाँच गर्न राजाबाट नियुक्त हुने महालेखा परीक्षकको व्यवस्था गरिएको,
संकटकालीन अधिकार (धारा ५५ र ५६)
  • संवैधानिक संकट: यदि मुलुकको सुरक्षा वा शासन व्यवस्थामा गम्भीर संकट आएमा राजाले धारा ५५ बमोजिम संविधानका अधिकांश धाराहरू निलम्बन गरी शासन सत्ता आफ्नो हातमा लिन सक्ने विशेष अधिकार,
  • संवैधानिक संयन्त्र असफल भएमा: धारा ५६ अनुसार संवैधानिक संयन्त्र असफल भएमा राजाले विशेष घोषणा गरी संसदीय शासन प्रणालीका व्यवस्थाहरू निलम्बन गर्न सक्ने अधिकार समेत सुरक्षित गरिएको,
  • धारा ५५ को (१): नेपालको संवैधानिक इतिहासमा राजा महेन्द्रले २०१७ साल पुस १ गते नेपाल अधिराज्यको संविधान, २०१५ को धारा ५५ मा व्यवस्था गरिएको संकटकालीन अधिकारको आडमा "शाही कु" गरेका,

 

Categories

  • Current Affairs 850
  • Gorkhapatra 352
  • Others 1200
  • Vacancy 1
  • Past Questions 156
  • Nepal Police 10

Latest Blogs

Integrated Chronological Current Affairs Table (First Seventh of Kartik Month of V.S. 2083)
Current Affairs

एकीकृत कालक्रमिक समसामयिक तथ्यतालिका (वि.सं. २०८३ को कार्तिक महिनाक पहिलो साता)

  • Oct 30, 2026
  • 90
An accurate and public service-relevant analysis of the Preamble to the Constitution of Nepal (2072)
Others

नेपालको संविधान (२०७२) को प्रस्तावनाको सटिक र लोकसेवा सान्दर्भिक विश्लेषण

  • Oct 30, 2026
  • 342
National Emblem of Nepal
Others

नेपालको निशान छाप

  • Oct 30, 2026
  • 284
Global Innovation Index (GII), 2026
Current Affairs

विश्व नवप्रवर्तन सूचकांक, २०२६

  • Oct 29, 2026
  • 316
Collection of questions and answers asked by the Public Service Commission in BS 2083 (Governance and Government)
Past Questions

लोकसेवा आयोगद्वारा वि.सं. २०८३ मा सोधिएको प्रश्नोतर संगालो (शासन पद्धति र सरकार)

  • Oct 29, 2026
  • 435
COPYRIGHT © 2026. ALL RIGHTS RESERVED. GHOKSEWA