Ghoksewa

  • HOME (current)
  • ABOUT
  • FEATURES
  • REVIEWS
  • BLOG
  • DOWNLOAD
  • CONTACT
  • Install Now
Others

नेपालको संवैधानिक इतिहासमा नेपाल अधिराज्यको संविधान, २०१५

  • Ajnabee Khadka
  • March 18, 2026
  • 358

नेपालको संवैधानिक इतिहासमा नेपाल अधिराज्यको संविधान, २०१५

Constitution of the Kingdom of Nepal, 2015 in the Constitutional History of Nepal
  • संसदीय प्रजातन्त्र र संवैधानिक राजतन्त्रको अवधारणामा आधारित भएर जारी गरिएको पहिलो पूर्ण संविधान,
  • घोषणा: राजा महेन्द्रबाट २०१५ साल फागुन १ गते जारी गरिएको,
  • संरचना: १० भाग, ७७ धारा र ३ अनुसूची
  • यो संविधानले पहिलो पटक संविधानको सर्वोच्चतालाई कानुनी रूपमा स्थापित गर्दै आफूलाई मुलुकको मूल कानून घोषणा गरेको,
  • यस संविधानले नेपालमा पहिलो पटक संवैधानिक राजतन्त्र र संसदीय प्रजातन्त्रको जग बसाल्ने प्रयास गरेको,

नेपाल अधिराज्यको संविधान, २०१५ का विस्तृत व्यवस्थाहरू र विशेषताहरू:

प्रमुख विषय व्यवस्थाको विवरण
मूल कानून (धारा १ (१))
  • "यो संविधान नेपालको मूल कानून हो र यसमा रहेका उपबन्धको अधीनमा रही यससँग बाझिने नेपाल कानून बाझिएको हदसम्म खारेज हुनेछ" 
नागरिकका मौलिक हकहरू (भाग ३)

यस संविधानले नागरिकका अधिकारहरूलाई व्यवस्थित रूपमा प्रस्तुत गरेको;

  • व्यक्तिगत स्वतन्त्रता: कानून बमोजिम बाहेक कसैको ज्यान वा व्यक्तिगत स्वतन्त्रता अपहरण नहुने, र दासत्व वा जबर्जस्ती श्रम (अनिवार्य सेवा बाहेक) निषेध गरिएको,
  • समानताको हक: कानूनको दृष्टिमा सबै समान हुने र धर्म, वर्ण, लिङ्ग वा जातका आधारमा भेदभाव नगरिने व्यवस्था,
  • राजनीतिक स्वतन्त्रता: वाक् तथा प्रकाशन स्वतन्त्रता, शान्तिपूर्ण भेला हुने, संघ–संस्था खोल्ने र नेपालभर आवतजावत गर्ने स्वतन्त्रता प्रदान गरिएको,
  • संवैधानिक उपचारको हक (भाग ३ को धारा ९): मौलिक हकको कार्यान्वयनका लागि नागरिकले सर्वोच्च अदालतमा बन्दी प्रत्यक्षीकरण, परमादेश, प्रतिषेध, अधिकारपृच्छा र उत्प्रेषण जस्ता रिट निवेदन दिन सक्ने स्पष्ट व्यवस्था,
कार्यपालिका (भाग ४)
  • कार्यकारिणी अधिकार: मुलुकको कार्यकारिणी अधिकार श्री ५ (राजा) मा निहित थियो, जसको प्रयोग राजा स्वयं वा मन्त्रिपरिषद्मार्फत हुने व्यवस्था,
  • मन्त्रिपरिषद्: राजालाई सहायता र सल्लाह दिन एक मन्त्रिपरिषद् रहने र त्यसको प्रमुख प्रधानमन्त्री हुने व्यवस्था,
  • उत्तरदायित्व: मन्त्रिपरिषद् प्रतिनिधि सभाप्रति सामूहिक रूपमा उत्तरदायी हुने संवैधानिक व्यवस्था गरिएको,
व्यवस्थापिका (भाग ५)
यस संविधानले दुई सदनात्मक संघीय व्यवस्थापिका (संसद्) को व्यवस्था गरेको;
  • महासभा (Senate): यसमा जम्मा ३६ सदस्य हुन्थे, जसमा १८ जना प्रतिनिधि सभाबाट निर्वाचित र १८ जना राजाबाट मनोनित हुन्थे,
  • प्रतिनिधि सभा (House of Representatives): यसमा जम्मा १०९ निर्वाचित सदस्य रहने व्यवस्था,
  • मताधिकार: २१ वर्ष पूरा भएका नागरिकलाई मतदानको अधिकार दिइएको,
राजपरिषद् (भाग ६)
  • राजालाई सल्लाह दिन र उत्तराधिकार सम्बन्धी निर्णय गर्न एक शक्तिशाली राजपरिषद्को व्यवस्था,
  • राजाको अनुपस्थिति वा १८ वर्षभन्दा कम उमेरको अवस्थामा यसले उपराज वा उपराज परिषद्को व्यवस्था गर्थ्यो,
न्यायपालिका र संवैधानिक निकायहरू
  • सर्वोच्च अदालत: न्यायपालिकाको सर्वोच्च अङ्गको रूपमा सर्वोच्च अदालतको व्यवस्था थियो, जसको प्रधान न्यायाधीश र अन्य न्यायाधीशहरूको नियुक्ति राजाको "स्वविवेक" बाट हुन्थ्यो,
  • लोक सेवा आयोग: सरकारी सेवामा कर्मचारी भर्नाका लागि स्वतन्त्र लोक सेवा आयोगको प्रावधान,
  • महालेखा परीक्षक: सरकारी आम्दानी र खर्चको हिसाब जाँच गर्न राजाबाट नियुक्त हुने महालेखा परीक्षकको व्यवस्था गरिएको,
संकटकालीन अधिकार (धारा ५५ र ५६)
  • संवैधानिक संकट: यदि मुलुकको सुरक्षा वा शासन व्यवस्थामा गम्भीर संकट आएमा राजाले धारा ५५ बमोजिम संविधानका अधिकांश धाराहरू निलम्बन गरी शासन सत्ता आफ्नो हातमा लिन सक्ने विशेष अधिकार,
  • संवैधानिक संयन्त्र असफल भएमा: धारा ५६ अनुसार संवैधानिक संयन्त्र असफल भएमा राजाले विशेष घोषणा गरी संसदीय शासन प्रणालीका व्यवस्थाहरू निलम्बन गर्न सक्ने अधिकार समेत सुरक्षित गरिएको,
  • धारा ५५ को (१): नेपालको संवैधानिक इतिहासमा राजा महेन्द्रले २०१७ साल पुस १ गते नेपाल अधिराज्यको संविधान, २०१५ को धारा ५५ मा व्यवस्था गरिएको संकटकालीन अधिकारको आडमा "शाही कु" गरेका,

 

Categories

  • Current Affairs 678
  • Gorkhapatra 315
  • Others 1061
  • Vacancy 1
  • Past Questions 82
  • Nepal Police 7

Latest Blogs

World famous scientists and their birthplaces
Others

विश्वका ख्यातिप्राप्त वैज्ञानिकहरू र उनीहरूको मूल थलो (जन्मदेश)

  • Jun 15, 2026
  • 100
CTEVT Construction/Plumbing Assistant Trainer Written Exam (2083/02/30)
Past Questions

CTEVT निर्माण/प्लम्बिङ सहायक प्रशिक्षक लिखित परीक्षा (२०८३/०२/३०)

  • Jun 14, 2026
  • 136
Protected mammals, birds and reptiles in Nepal
Others

नेपालमा संरक्षित स्तनधारी, पंक्षी र घस्रने जन्तुहरू

  • Jun 14, 2026
  • 107
Major medical discoveries
Others

प्रमुख चिकित्सा सम्बन्धी आविष्कारहरू

  • Jun 14, 2026
  • 87
World Blood Donor Day, 2026
Current Affairs

विश्व रक्तदाता दिवस, २०२६

  • Jun 14, 2026
  • 102
COPYRIGHT © 2026. ALL RIGHTS RESERVED. GHOKSEWA