मौलिक हकहरूको पुस्तागत वर्गीकरण (Generational Categorization)
- संवैधानिक वा मौलिक हकहरूलाई तिनको ऐतिहासिक विकास, प्रकृति र प्राथमिकताका आधारमा विभिन्न तीन पुस्तामा वर्गीकरण गरिन्छ,
- सन् १९७९ मा अन्तर्राष्ट्रिय मानव अधिकार विज्ञ कारेल भासाक (Karel Vasak) ले फ्रान्सेली राज्यक्रान्तिको नारा "स्वतन्त्रता, समानता र बन्धुत्व" लाई आधार मानेर यसको सुरुवाती विभाजन गरेका,
हकहरूको विभिन्न पुस्ता (Generations of Rights) का आधारमा गरिएको वर्गीकरण:
|
पुस्ता
|
अधिकारको प्रकार
|
मूल नारा
|
प्रकृति
|
प्रमुख उदाहरणहरू
|
|---|---|---|---|---|
|
पहिलो पुस्ता (First Generation)
|
नागरिक तथा राजनीतिक अधिकार
|
स्वतन्त्रता (Liberty)
|
यसले राज्यलाई व्यक्तिको स्वतन्त्रतामा हस्तक्षेप गर्नबाट रोक्छ र राज्यको शक्तिलाई सीमित गर्दछ,
|
|
|
दोस्रो पुस्ता (Second Generation)
|
आर्थिक, सामाजिक र सांस्कृतिक अधिकार
|
समानता (Equality)
|
यी हकहरू सुनिश्चित गर्न राज्यले नीति, बजेट र स्रोतको व्यवस्था गरी सक्रिय भूमिका खेल्नुपर्ने दायित्व रहन्छ,
|
|
|
तेस्रो पुस्ता (Third Generation)
|
सामूहिक वा ऐक्यबद्धताका अधिकार
|
बन्धुत्व वा ऐक्यबद्धता (Fraternity)
|
यी हकहरू कुनै एक व्यक्ति एक्लैले उपभोग गर्न सक्दैन, बरु सम्पूर्ण समुदाय वा राष्ट्रले संयुक्त रूपमा उपभोग गर्दछन्,
|
|
- आधुनिक समयमा २१ औं शताब्दीको डिजिटल क्रान्ति, तीव्र प्राविधिक विकास, जैविक प्रविधि र सञ्चारको विस्तारसँगै अधिकारको चौथो पुस्ता (Fourth Generation) को अवधारणा विकसित भएको;
- अधिकारको प्रकार: डिजिटल र प्राविधिक अधिकार
- प्रकृति: यो २१ औं शताब्दीको डिजिटल क्रान्ति, जैविक प्रविधि र सञ्चारको विस्तारसँगै विकसित भएको,
- प्रमुख उदाहरणहरू: डिजिटल प्रणाली र इन्टरनेटमा पहुँचको हक, डिजिटल गोपनीयता (Cyber Privacy), डाटा सुरक्षा, बायो-एथिक्स र AI को सुरक्षित प्रयोगको अधिकार आदि
नेपालको वर्तमान संविधानको भाग-३ (धारा १६ देखि ४६ सम्म) मा व्यवस्था गरिएका ३१ वटा मौलिक हकहरूलाई तिनको ऐतिहासिक विकास र प्रकृतिका आधारमा निम्नानुसार पुस्तागत वर्गीकरण:
- नेपालको संविधानमा व्यवस्था गरिएका मौलिक हकहरूमा मुख्यतया पहिलो, दोस्रो र तेस्रो पुस्ताका हकहरूलाई व्यापक रूपमा समेटिएको,
|
पुस्ता
|
अधिकारको प्रकृति
|
धारा र मौलिक हकहरू
|
|---|---|---|
|
पहिलो पुस्ता (First Generation)
|
नागरिक तथा राजनीतिक अधिकार: यिनीहरूलाई 'नकारात्मक अधिकार' भनिन्छ, जसले राज्यको शक्तिलाई सीमित गरी व्यक्तिको स्वतन्त्रता रक्षा गर्छन्,
|
धारा १६: सम्मानपूर्वक बाँच्न पाउने हक,
धारा १७: स्वतन्त्रताको हक,
धारा १८: समानताको हक,
धारा १९: सञ्चारको हक,
धारा २०: न्यायसम्बन्धी हक,
धारा २१: अपराध पीडितको हक,
धारा २२: यातना विरुद्धको हक,
धारा २३: निवारक नजरबन्द विरुद्धको हक,
धारा २४: छुवाछूत तथा भेदभाव विरुद्धको हक,
धारा २५: सम्पत्तिको हक,
धारा २६: धार्मिक स्वतन्त्रताको हक,
धारा २७: सूचनाको हक,
धारा २८: गोपनीयताको हक,
धारा ४५: देश निकाला विरुद्धको हक,
धारा ४६: संवैधानिक उपचारको हक,
|
|
दोस्रो पुस्ता (Second Generation)
|
आर्थिक, सामाजिक र सांस्कृतिक अधिकार: यिनीहरूलाई 'सकारात्मक अधिकार' भनिन्छ, जसको कार्यान्वयनका लागि राज्यले स्रोत र साधनको व्यवस्था गर्नुपर्ने हुन्छ,
|
धारा २९: शोषण विरुद्धको हक,
धारा ३१: शिक्षासम्बन्धी हक,
धारा ३२: भाषा तथा संस्कृतिको हक,
धारा ३३: रोजगारीको हक,
धारा ३४: श्रमको हक,
धारा ३५: स्वास्थ्यसम्बन्धी हक,
धारा ३७: आवासको हक,
धारा ३८: महिलाको हक,
धारा ३९: बालबालिकाको हक,
धारा ४०: दलितको हक,
धारा ४१: ज्येष्ठ नागरिकको हक,
धारा ४२: सामाजिक न्यायको हक,
धारा ४३: सामाजिक सुरक्षाको हक,
धारा ४४: उपभोक्ताको हक
|
|
तेस्रो पुस्ता (Third Generation)
|
सामूहिक वा ऐक्यबद्धताका अधिकार: यी अधिकारहरू समुदाय वा राष्ट्रले सामूहिक रूपमा उपभोग गर्दछन्,
|
धारा ३०: स्वच्छ वातावरणको हक,
धारा ३६: खाद्यसम्बन्धी हक (खाद्य सम्प्रभुता समेत)
|
